25 ve 50 kuruşun görünmeyen büyük gücü

Marketlerden fırınlara, toplu taşıma araçlarından manavlara kadar günlük nakit alışverişlerde sıkça karşılaşılan "bozuk para yok" gerekçesi, ekonomide göründüğünden çok daha büyük bir finansal hareketlilik yaratıyor. Tüketicilerin çoğunlukla önemsemediği ya da talep etmekten kaçındığı 25 kuruş, 50 kuruş ve 1 liralık para üstleri, makro ölçekte devasa bir kayıt dışı havuzun oluşmasına zemin hazırlıyor.

Darphane verilerine göre, 2025 yılında tedavüle 661 milyon adet madeni para sürülürken, bu paraların yaklaşık 450 milyon adetini 1 liralık madeni paralar oluşturdu. Ancak dijital ödemelerin artmasına rağmen, nakit kullanımı ve buna bağlı olarak para üstü sorunları varlığını koruyor.

KÜÇÜK TUTARLARIN BÜYÜK TABLOSU 

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) verilerine göre nakit yönetim sisteminde gerçekleşen işlem hacmi 7,7 trilyon TL seviyesine ulaştı. Bu yüksek hacim içinde, verilmeyen küçük para üstlerinin birikimiyle ortaya çıkan senaryolar ise dikkat çekici boyutlarda:

1,8 Milyar TL'lik senaryo: Türkiye genelinde günde ortalama 10 milyon nakit alışverişte 50 kuruşluk para üstünün tüketiciye iade edilmediği varsayıldığında; günlük 5 milyon TL, aylık 150 milyon TL ve yıllık 1,8 milyar TL değerinde bir hacim oluşuyor.

456 Milyon TL'lik iyimser senaryo: Günde sadece 5 milyon işlemde ortalama 25 kuruşun kasada kalması durumunda dahi, yıllık yaklaşık 456 milyon TL'lik bir büyüklük ortaya çıkıyor.

RAFLARDAKİ "95" DETAYI SORUNU BÜYÜTÜYOR

Perakende sektöründe yaygın bir pazarlama stratejisi olan 49,95 TL veya 99,90 TL gibi psikolojik fiyatlandırma etiketleri, para üstü krizini doğrudan tetikliyor. Alıcılarda "daha ucuz" algısı yaratmayı hedefleyen bu küsuratlı fiyatlar, nakit ödemelerde çoğunlukla tam olarak tahsil edilemiyor ya da para üstü eksik veriliyor.

Uzmanlar, bu durumun perakende noktalarında kayda geçmeyen ciddi bir ek nakit akışına yol açtığını ve fiyatlama disiplinini olumsuz etkilediğini vurguluyor.

TÜKETİCİ HAKLARI AÇISINDAN NASIL BİR ÇÖZÜM GEREKLİ?

Ekonomistler ve tüketici hakları temsilcileri, konunun sadece küçük meblağlardan ibaret olmadığını, sistematik bir tüketici hakkı ihlali barındırdığını ifade ediyor. Sorunun aşılması için önerilen temel adımlar ise şu şekilde sıralanıyor:

Madeni para dolaşımının artırılması: Piyasadaki madeni ufaklık ihtiyacının karşılanması için arzın kesintisiz sürmesi.

Fiyatlandırma revizyonu: İşletmelerin fiyatları nakit ödeme kolaylıklarını gözeterek yuvarlak rakamlarla belirlemesi.

Tüketici bilinci: Alıcıların yasal hakları olan para üstünü miktarı ne olursa olsun talep etme alışkanlığı kazanması.